काठमाडौं। क्रिकेटको मैदानमा चौका र छक्काको प्रतिस्पर्धा सुरु हुँदै गर्दा मैदानबाहिर अर्को प्रतिस्पर्धा पनि चर्किएको छ- पैसा, बजार र लगानीको। नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को तेस्रो संस्करण आजदेखि सुरु भएसँगै नेपाली क्रिकेटले खेलकुदलाई व्यावसायिक अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण गर्ने सम्भावनालाई फेरि चर्चामा ल्याएको छ।

नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) का अनुसार एक महिनाको प्रतियोगितामा करिब १५० करोड रुपैयाँ बराबरको आर्थिक कारोबार हुने अनुमान छ। प्रायोजनबाट मात्रै करिब २० करोड रुपैयाँ आम्दानी हुने अपेक्षा गरिएको छ भने टिकट बिक्री, प्रसारण अधिकारलगायत स्रोतबाट क्यानले ७० देखि ७५ करोड रुपैयाँको कारोबार गर्ने अनुमान गरेको छ। फ्रेन्चाइज टोलीहरूले पनि करिब त्यति नै रकम खर्च गर्ने अनुमानका आधारमा कुल कारोबारको आकार डेढ अर्ब रुपैयाँ पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको हो। यो अनुमानित कारोबार हो, प्रतियोगिताबाट हुने खुद नाफा होइन।

एनपीएलको व्यावसायिक यात्राले छोटो समयमै उल्लेख्य फड्को मारेको छ। पहिलो संस्करणबाट क्यानले २७ करोड ६९ लाख ६४ हजार रुपैयाँ आम्दानी गरेको थियो। दोस्रो संस्करणमा यो रकम बढेर ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँभन्दा माथि पुग्यो। तेस्रो संस्करणमा कारोबार डेढ अर्ब रुपैयाँसम्म पुग्ने अनुमानले प्रतियोगिताको आर्थिक आकार थप विस्तार भएको संकेत गर्छ।

दुई संस्करणले देखाएको व्यावसायिक उकालो

एनपीएलको पहिलो संस्करणले नेपाली क्रिकेटमा फ्रेन्चाइज मोडलको व्यावसायिक सम्भावना देखाएको थियो। दोस्रो संस्करणमा आम्दानी बढ्नु र तेस्रो संस्करणमा प्रसारण तथा प्रायोजन अधिकारको मूल्य थप उक्लनुले क्रिकेटप्रति निजी क्षेत्रको चासो विस्तार भइरहेको संकेत गर्छ।

क्यानले सार्वजनिक गरेको पहिलो संस्करणको हिसाबअनुसार कुल आम्दानी २७ करोड ६९ लाख ६४ हजार रुपैयाँ थियो। प्रतियोगिता सञ्चालनमा २० करोड १५ लाख ७३ हजार रुपैयाँ खर्च भएपछि ७ करोड ५३ लाख ९१ हजार रुपैयाँ बाँकी रहेको थियो। त्यसको आधा फ्रेन्चाइज टोलीहरूलाई वितरण गरियो। अन्य वितरणपछि क्यानसँग करिब २ करोड ४६ लाख रुपैयाँ खुद नाफा रह्यो।

दोस्रो संस्करणमा कुल आम्दानी ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँ नाघ्यो। प्रतियोगिता सञ्चालन खर्च कटाएपछि टोलीहरूलाई रकम बाँडफाँट गर्नुअघि करिब २५ करोड ४० लाख रुपैयाँ बाँकी रहेको विवरण सार्वजनिक भयो। वितरणपछि क्यानसँग करिब ९ करोड २१ लाख रुपैयाँ बचत रह्यो। यसले प्रतियोगिताको आम्दानी बढेसँगै क्यानको वित्तीय क्षमतासमेत विस्तार भएको देखाउँछ।

तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता बुझ्नुपर्छ—कुल कारोबार, कुल आम्दानी र खुद नाफा एउटै होइनन्। फ्रेन्चाइज टोलीको खर्च, क्यानको खर्च, खेलाडीको पारिश्रमिक र अन्य भुक्तानीलाई एउटै आम्दानीका रूपमा जोडेर नाफा ठहर गर्न मिल्दैन। एनपीएलको वास्तविक आर्थिक सफलता मापन गर्न प्रत्येक संस्करणको लेखापरीक्षणसहितको आय–व्यय विवरण आवश्यक हुन्छ।

प्रसारण अधिकारमै करोडौँको बजार

तेस्रो संस्करणको व्यावसायिक विस्तारको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार प्रसारण अधिकार हो। क्यानले प्रतियोगिताको ओटीटी प्रसारण अधिकार नेटटीभीलाई १८ करोड ४ लाख रुपैयाँमा र नेपालभित्रको टेलिभिजन प्रसारण अधिकार हिमालय टेलिभिजन नेटवर्कलाई १४ करोड ६५ लाख रुपैयाँमा दिएको छ। टिकटिङ अधिकार इसेवाले ८५ लाख रुपैयाँमा प्राप्त गरेको छ। यी सम्झौताको कुल मूल्य ३३ करोड ५४ लाख रुपैयाँ हुन्छ।

यसले खेल प्रसारण अब सामान्य समाचार वा मनोरञ्जन सामग्री मात्र नरहेको देखाउँछ। प्रत्यक्ष प्रसारण, डिजिटल स्ट्रिमिङ, विज्ञापन, सदस्यता र प्रायोजनको संयुक्त बजारले खेललाई व्यावसायिक उत्पादनमा रूपान्तरण गरिरहेको छ।

मोबाइल र इन्टरनेटको पहुँच विस्तारसँगै दर्शकले खेल हेर्ने तरिका पनि बदलिएको छ। यसले नेपाली खेलकुदलाई स्वदेशी बजारमा मात्र सीमित नराखी विदेशमा रहेका नेपाली दर्शकसम्म पुर्‍याउने अवसर सिर्जना गर्छ। तर यस्तो सम्भावना वास्तविक आम्दानीमा बदल्न दर्शक संख्या, विज्ञापनको प्रभावकारिता र प्रसारणको गुणस्तर पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

मैदानबाहिर पनि चल्छ अर्थतन्त्र

एनपीएलको आर्थिक महत्त्व क्यान र आठ फ्रेन्चाइज टोलीको हिसाबकिताबमा मात्र सीमित छैन। प्रतियोगिताले होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, खाद्य सेवा, विज्ञापन, डिजिटल सामग्री उत्पादन, खेल सामग्री बिक्री र अस्थायी रोजगारीजस्ता क्षेत्रमा समेत माग सिर्जना गर्न सक्छ।

खेल हेर्न मैदान पुग्ने दर्शकले टिकटमा खर्च गर्छन्, खानपान र यातायात सेवा प्रयोग गर्छन्। प्रतियोगिता कभर गर्न सञ्चारकर्मी, क्यामेरा टोली, प्राविधिक र सामग्री उत्पादक परिचालित हुन्छन्। टोलीका खेलाडी, प्रशिक्षक र सहयोगी कर्मचारीको आवतजावतले पनि सेवा क्षेत्रमा आर्थिक गतिविधि बढाउँछ।

यद्यपि यस्ता गतिविधिबाट कति अतिरिक्त आम्दानी र रोजगारी सिर्जना भयो भन्ने कुरा छुट्टै अध्ययनबाट मापन गर्नुपर्छ। प्रतियोगितासँग सम्बन्धित सबै खर्चलाई नयाँ आर्थिक लाभ मान्न मिल्दैन। खेलका कारण भएको अतिरिक्त खर्च, स्थानीय व्यवसायको आम्दानी र रोजगारीको गुणस्तरलाई आधार बनाएर यसको वास्तविक आर्थिक प्रभाव आकलन गर्न सकिन्छ।

विदेशी खेलाडी : मनोरञ्जनसँगै बजार विस्तारको अवसर

तेस्रो संस्करणमा अस्ट्रेलियाका डेभिड वार्नर, वेस्ट इन्डिजका आन्द्रे रसेल, दक्षिण अफ्रिकाका डेभिड मिलर र बंगलादेशका शाकिब अल हसनजस्ता चर्चित खेलाडीको सहभागिताले प्रतियोगिताको आकर्षण बढाएको छ।

यस्ता खेलाडीको उपस्थितिले दर्शकको चासो, प्रायोजकको रुचि र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको ध्यान तान्न सक्छ। उनीहरूसँग एउटै प्रतियोगितामा खेल्ने नेपाली खेलाडीले अनुभव र सीप विकास गर्ने अवसर पनि पाउँछन्।

तर विदेशी खेलाडी ल्याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूको सहभागिताबाट नेपाली खेलाडीको क्षमता विकास, प्रशिक्षकको दक्षता अभिवृद्धि र स्थानीय खेल पूर्वाधारमा सुधार हुन सके मात्र त्यसको दीर्घकालीन प्रतिफल प्राप्त हुन्छ।

विजेतालाई डेढ करोड, तर लगानीको प्रतिफल कति?

एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा विजेता टोलीले पाउने पुरस्कार राशि १ करोड ५० लाख रुपैयाँ पुर्‍याइएको छ। यसअघि पहिलो र दोस्रो संस्करणका विजेताले १ करोड रुपैयाँ पाएका थिए। उपविजेताले ८० लाख, तेस्रो हुने टोलीले ४० लाख र चौथो हुने टोलीले ३० लाख रुपैयाँ पाउने व्यवस्था गरिएको पुरस्कारमा भएको वृद्धि प्रतियोगिताको व्यावसायिक विस्तारसँग जोडिएको छ। तर फ्रेन्चाइज टोलीका लागि पुरस्कार राशि मात्रै लगानीको प्रतिफल होइन। प्रायोजन सम्झौता, टिकटबाट हुने हिस्सा, व्यापारिक साझेदारी, ब्रान्डको पहिचान र दर्शकसँगको सम्बन्धले पनि टोलीको व्यावसायिक मूल्य निर्धारण गर्छ।

लगानीकर्ताले खर्च गरेको रकम कति समयमा फिर्ता पाउँछन्, प्रायोजनबाट कति आम्दानी हुन्छ र टोलीको ब्रान्डको मूल्य कति बढ्छ भन्ने विषय स्पष्ट हुनुपर्छ। अन्यथा ठूलो खर्च र चर्चित खेलाडीको आकर्षणले प्रतियोगिता भव्य देखिए पनि व्यावसायिक दिगोपन सुनिश्चित हुँदैन।

खेल अर्थतन्त्रलाई दिगो बनाउने पाँच काम

एनपीएललाई नियमित आर्थिक गतिविधि र रोजगारीको स्रोत बनाउन केही आधारभूत काम आवश्यक छन्।

पहिलो, वित्तीय पारदर्शिता। क्यान र प्रत्येक फ्रेन्चाइज टोलीले आम्दानी, खर्च, प्रायोजन, वितरण र बाँकी रकमको विवरण नियमित रूपमा सार्वजनिक गर्नुपर्छ। स्वतन्त्र लेखापरीक्षणले लगानीकर्ताको विश्वास बढाउँछ।

दोस्रो, स्थानीय व्यवसायको सहभागिता। होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, साना विक्रेता, उत्पादनकर्ता र स्थानीय सेवा प्रदायकलाई प्रतियोगितासँग जोड्ने व्यवस्थित योजना चाहिन्छ। यसले आर्थिक लाभलाई आयोजक र टोलीभन्दा बाहिर पनि पुर्‍याउँछ।

तेस्रो, नेपाली खेलाडीमा लगानी। उमेर समूहका प्रतियोगिता, प्रशिक्षण, प्रशिक्षक विकास, महिला क्रिकेट र स्थानीय मैदानमा खर्च बढाउन सके एनपीएलको प्रभाव राष्ट्रिय क्रिकेटको आधारसम्म पुग्छ।

चौथो, प्रसारण र डिजिटल बजारको विस्तार। नेपाली दर्शकसँगै विदेशमा रहेका नेपाली समुदाय र अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकसम्म पुग्ने रणनीति आवश्यक छ। त्यसका लागि गुणस्तरीय प्रसारण, आकर्षक सामग्री र विश्वसनीय तथ्यांकमा आधारित विज्ञापन बजार महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

पाँचौँ, आर्थिक प्रभावको मापन। प्रत्येक संस्करणपछि सिर्जना भएका रोजगारी, स्थानीय व्यवसायको अतिरिक्त आम्दानी, कर योगदान र पूर्वाधारमा भएको सुधारको अध्ययन सार्वजनिक गर्नुपर्छ। यसबाट एनपीएलको वास्तविक आर्थिक योगदान थाहा हुन्छ।

क्रिकेटको लोकप्रियता अब आर्थिक अवसरमा बदलिनुपर्छ

एनपीएलका पहिलो दुई संस्करणले नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक सम्भावना देखाएका छन्। तेस्रो संस्करणमा अनुमान गरिएको डेढ अर्ब रुपैयाँको कारोबारले यो सम्भावनालाई अझ ठूलो आकारमा प्रस्तुत गरेको छ। तर कारोबार बढ्नु आफैँमा आर्थिक सफलता वा दिगोपनको प्रमाण होइन।

खेलकुद अर्थतन्त्रको सफलता मैदानमा कसले उपाधि जित्यो भन्ने प्रश्नमा मात्र निर्भर हुँदैन। त्यसले कति रोजगारी सिर्जना गर्‍यो, स्थानीय व्यवसायलाई कति लाभ दियो, खेलाडीको क्षमता कति बढायो, लगानीकर्ताले कस्तो प्रतिफल पाए र नेपाली क्रिकेटको भविष्यका लागि कति स्रोत जुटायो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

एनपीएलले अब दर्शकको उत्साहलाई व्यावसायिक विश्वासमा, प्रायोजनलाई दीर्घकालीन लगानीमा र प्रतियोगिताको आम्दानीलाई क्रिकेटको संस्थागत विकासमा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ। त्यसो भए क्रिकेटको चौका र छक्का मैदानको सीमारेखामा मात्र रोकिने छैनन्- तिनले नेपाली खेल अर्थतन्त्रको विकासमा पनि योगदान पुर्‍याउनेछन्।