तपाईं कहिल्यै विमानको झ्यालबाट बाहिर हेर्दै हुनुहुन्थ्यो र तलको सहर वा समुद्रको तट उही दृश्यसहित पटक–पटक देखिइरह्यो भने मनमा प्रश्न उठ्न सक्छ- विमान अवतरण नगरी किन आकाशमै घुमिरहेको छ?

यसको अर्थ विमानमा कुनै समस्या आएको छ भन्ने अनिवार्य हुँदैन। कहिलेकाहीँ विमानस्थलमा अवतरणको पालो कुर्नुपर्ने भएकाले विमान आकाशमै निर्धारित मार्गमा घुमिरहन्छन्। हवाई उड्डयनको भाषामा यसलाई ‘होल्डिङ प्याटर्न’ भनिन्छ।

धावनमार्ग व्यस्त हुनु, खराब मौसमका कारण अवतरण प्रभावित हुनु वा हवाई ट्राफिक नियन्त्रकले विमानको चाप व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था यसका प्रमुख कारण हुन्।

तर अब विमानले आकाशमै अनावश्यक समय बिताउनुपर्ने अवस्था घटाउने प्रयास भइरहेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गतको अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन (आईकाओ) ले विभिन्न देशबीच हवाई ट्राफिक व्यवस्थापनमा समन्वय बढाउँदै उडान ढिलाइ कम गर्ने योजना अघि सारेको छ।

किन आकाशमै घुम्नुपर्छ विमान?

प्रत्येक विमानस्थलले एकै समयमा निश्चित संख्यामा मात्र विमान अवतरण र उडान गराउन सक्छ। निर्धारित क्षमताभन्दा धेरै विमान एकैपटक विमानस्थलतर्फ आउँदा हवाई ट्राफिक नियन्त्रकले केही विमानलाई सुरक्षित अवतरणको अनुमति नआउन्जेल आकाशमै पर्खन निर्देशन दिन सक्छन्।

खराब मौसम, आकस्मिक घटना र हवाई क्षेत्रमाथिका प्रतिबन्धले पनि उडान प्रभावित हुन सक्छन्। एउटा विमानस्थलमा देखिएको समस्याले अन्तर्राष्ट्रिय उडान मार्ग हुँदै अन्य देशतर्फ जाने विमानलाई समेत असर पार्न सक्छ।

आकाशमा घुमेर अवतरणको पालो कुर्नु हवाई उड्डयनमा सामान्य प्रक्रिया भए पनि यसले अतिरिक्त इन्धन खपत गराउँछ। यात्रुको समय खेर जानुका साथै अर्को विमान चढ्नुपर्ने यात्रुको सम्पर्क उडानसमेत छुट्न सक्छ।

राष्ट्रसंघीय निकायको योजना के हो?

आईकाओले ‘एयर ट्राफिक फ्लो म्यानेजमेन्ट’ अर्थात् हवाई यातायात प्रवाह व्यवस्थापन प्रणालीको व्यापक प्रयोग गर्न देशहरूलाई प्रोत्साहित गरिरहेको छ। यस प्रणालीअन्तर्गत विमान उडिसकेपछि व्यस्त विमानस्थलमाथि पुगेर पर्खनुपर्ने अवस्था आउनुअघि नै सम्भावित चापको पहिचान गरिन्छ। त्यसपछि विमानको प्रस्थान समय आवश्यकताअनुसार मिलाउन सकिन्छ।

यसका लागि विमान सेवा कम्पनी, विमानस्थल, हवाई ट्राफिक नियन्त्रक र मौसमसम्बन्धी सेवा प्रदायकले एकअर्कासँग सूचना आदानप्रदान गर्नुपर्ने हुन्छ। यसले विभिन्न हवाई क्षेत्रमा कति विमान प्रवेश गर्दै छन् भन्ने पूर्वानुमान गरेर व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

आईकाओका महासचिव जुआन कार्लोस सालाजारले यसलाई सहरका ट्राफिक बत्तीबीच समन्वय कायम गर्ने व्यवस्थासँग तुलना गरेका छन्। उनका अनुसार, “यदि ट्राफिक बत्तीहरूले स्वतन्त्र रूपमा काम गरे भने यातायात अस्तव्यस्त हुन्छ र हरेक चोकमा जाम लाग्छ।”

उनले भनेझैँ, छिमेकी देशहरूले पर्याप्त सूचना आदानप्रदान नगरी आ–आफ्नो हवाई क्षेत्र व्यवस्थापन गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय उडानमा पनि यस्तै समस्या उत्पन्न हुन सक्छ।

कति समय, इन्धन र पैसा बचत हुन्छ?

हवाई ट्राफिक व्यवस्थापनमा सुधार गर्दा उल्लेखनीय बचत गर्न सकिने प्रारम्भिक परीक्षणले देखाएका छन्।

आईकाओका अनुसार, सन् २०२६ मा अमेरिकी महादेशका विभिन्न क्षेत्रमा गरिएको सहकार्यमा आधारित परीक्षणबाट २ लाख ६५ हजार मिनेटभन्दा बढी उडान समय बचत भएको छ। यो करिब ४ हजार ४०० घण्टा बराबर हो।

त्यस्तै, ३ करोड ८९ लाख अमेरिकी डलरभन्दा बढी रकम र करिब १३ हजार ३३० टन इन्धन बचत भएको जनाइएको छ। इन्धन खपत घट्दा अनुमानित ४२ हजार १६० टन कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन हुनबाट जोगिएको छ।

युरोपमा पनि यस्तै सुधार देखिएको छ। सन् २०२६ को मेदेखि अगस्टसम्म मौसम र हवाई ट्राफिकको चापबाट उत्पन्न हुन सक्ने अवरोधको पूर्वानुमान गर्ने युरोकन्ट्रोलको कार्यक्रमले करिब ३१ लाख मिनेटको उडान ढिलाइ हुनबाट जोगाएको जनाएको छ।

उक्त सुधारबाट करिब ४४ करोड ८० लाख अमेरिकी डलर बराबरको बचत भएको अनुमान गरिएको छ। यी नतिजाले हवाई उड्डयनमा प्रविधिसँगै प्रभावकारी समन्वयले पनि ठूलो आर्थिक र वातावरणीय लाभ दिन सक्ने देखाउँछन्।

यात्रुलाई के फाइदा हुन्छ?

यो प्रणाली प्रभावकारी रूपमा लागू भए यात्रुले अनपेक्षित ढिलाइ कम भोग्नुपर्ने र उडानसम्बन्धी सूचना समयमै पाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

कुनै विमानस्थलमा विमानको चाप बढिरहेको छ भने विमान अवतरणको नजिक पुगेपछि मात्र समस्या थाहा पाउनुको सट्टा विमान सेवा कम्पनीले पहिले नै जानकारी पाउन सक्छन्। त्यसअनुसार प्रस्थान समय मिलाउन सकिन्छ।

खराब मौसम वा अन्य अवरोधपछि विमानस्थलको सेवा सामान्य अवस्थामा फर्काउन पनि यसले सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

तर यसको अर्थ अब विमान कहिल्यै ढिला हुँदैनन् वा आकाशमा घुमेर अवतरणको पालो कुर्नुपर्ने अवस्था पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन्छ भन्ने होइन। हवाई सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनैपर्छ। अचानक आउने मौसम परिवर्तन, आकस्मिक घटना र अन्य अप्रत्याशित परिस्थितिलाई सधैँ पूर्वानुमान गर्न सम्भव हुँदैन।

सबै देशमा किन लागू हुन सकेको छैन?

केही देशले हवाई यातायात प्रवाह व्यवस्थापन प्रणाली प्रयोग गरिरहेका छन्। तर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समन्वय कायम गर्नु अझै चुनौतीपूर्ण छ। एउटा विमानले महादेशहरूबीच यात्रा गर्दा धेरै देशको हवाई क्षेत्र पार गर्नुपर्ने हुन्छ। ती देशका नियम, प्रक्रिया र प्रविधि फरक हुन सक्छन्। त्यसैले एउटै देशले मात्र आफ्नो प्रणाली सुधारेर सबै समस्या समाधान गर्न सक्दैन।

सालाजारका अनुसार, अन्तर्राष्ट्रिय उडानमा अवरोध कम गर्न देशहरूले सूचना आदानप्रदानलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।

क्यानडाको मोन्ट्रियलमा पाँच दिनसम्म चलेको छलफलपछि सरकार र हवाई उड्डयन क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूले यो प्रणालीलाई व्यापक रूपमा लागू गर्ने प्रयासलाई समर्थन गरेका छन्।

आईकाओले सन् २०२७ मा क्षेत्रीय कार्यशाला आयोजना गर्ने योजना बनाएको छ। हवाई यातायात प्रवाह व्यवस्थापनसम्बन्धी नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय नियम भने सन् २०३० को नोभेम्बरमा आउने अपेक्षा गरिएको छ।

बढ्दो हवाई यात्राबीच चुनौती पनि थपिँदै

हवाई यात्रुको संख्या बढ्दै जाँदा उडान व्यवस्थापनमा प्रभावकारी समन्वयको आवश्यकता पनि बढिरहेको छ।

आईकाओका अनुसार, सन् २०२५ मा विश्वका विमान सेवा कम्पनीले करिब पाँच अर्ब यात्रुलाई झन्डै तीन करोड ८० लाख उडानमार्फत सेवा दिएका थिए। संगठनको प्रक्षेपणअनुसार, सन् २०५० सम्ममा वार्षिक हवाई यात्रुको संख्या १२ अर्ब ४० करोड पुग्न सक्छ।

यसबीच विभिन्न कारणले हवाई क्षेत्र बन्द हुनुपर्ने अवस्था, चरम मौसमी घटना तथा ड्रोन र हवाई ट्याक्सीजस्ता नयाँ प्रविधिको विस्तारले हवाई यातायात व्यवस्थापनलाई थप जटिल बनाइरहेका छन्।

अन्ततः यात्रुका लागि यो योजनाको उद्देश्य सरल छ- कम ढिलाइ, उडानसम्बन्धी स्पष्ट सूचना र गन्तव्यमा पुग्न कम प्रतीक्षा।

विमानस्थलमाथि आधा घण्टासम्म आकाशमै घुमेर अवतरणको पालो कुर्नुपरेको अनुभव भएका यात्रुका लागि पनि यस्तो सुधार सानो उपलब्धि होइन। यसले यात्रुको समय र विमान कम्पनीको पैसा मात्र बचाउँदैन, इन्धन खपत र वातावरणीय प्रदूषण घटाउनसमेत मद्दत पुर्‍याउन सक्छ। (स्रोत: खालिज टाइम्स)