नेपालमा पछिल्लो समय आएका ठूला प्राकृतिक विपत्तिले जनधनको ठूलो क्षति पुर्‍याएका छन्। कतिपय परिवारले आफन्त गुमाएका छन्, कतिपयको घरबार उजाडिएको छ र धेरै नागरिकको जीविकोपार्जनको आधार नै भत्किएको छ। विपत्तिले दिएको पीडा र अनिश्चितताबीच मुलुकले यस वर्षको दशैंलाई स्वागत गर्दैछ। यस्तो बेला देश शोकमा छ भन्नु अतिशयोक्ति हुँदैन।

दशैं नेपाली समाजको ठूलो सांस्कृतिक पर्व हो। परिवारको पुनर्मिलन, मान्यजनबाट आशीर्वाद, आपसी सद्भाव र नयाँ उत्साह यसका सुन्दर पक्ष हुन्। तर चाडपर्वको वास्तविक खुसी आफूले कति खर्च गर्‍यौँ, कति नयाँ लुगा लगायौँ वा कति भव्य भोज गर्‍यौँ भन्नेमा मात्र सीमित हुँदैन। अरूको दुःख बुझ्न सक्नु, अप्ठ्यारोमा परेकालाई साथ दिनु र मानवीय सम्बन्धलाई बलियो बनाउनु नै पर्वको वास्तविक सार हो।

त्यसैले यस वर्षको दशैं विगतका वर्षजस्तै भव्य र खर्चिलो बनाउनैपर्छ भन्ने दबाबबाट हामी मुक्त हुनुपर्छ। विपत्तिमा परेका नागरिकको आँसु नसुक्दै हामीले देखाउने अनावश्यक तडकभडकले सामाजिक संवेदनशीलतामाथि प्रश्न उठाउन सक्छ। यसको अर्थ दशैं मनाउनै हुँदैन भन्ने होइन। बरु यस वर्ष दशैं मनाउने तरिका अलि फरक, संयमित र बढी मानवीय बनाउनुपर्छ।

पहिलो प्राथमिकता पीडित नागरिक

दशैंका नाममा नयाँ लुगा, महँगा उपहार, भोजभतेर, आतसबाजी र अनावश्यक सजावटमा खर्च हुने रकमको केही हिस्सा विपत्तिमा परेका परिवारलाई सहयोग गर्न सकिन्छ। कसैलाई खाद्यान्न चाहिएको हुन सक्छ, कसैलाई न्यानो कपडा, औषधि वा अस्थायी आवास। विद्यार्थीलाई शैक्षिक सामग्री र जीविकोपार्जन गुमाएका परिवारलाई काममा फर्किन आवश्यक सहयोग चाहिन सक्छ।

व्यक्तिगत रूपमा थोरै सहयोग गर्न सकिएला, परिवार र समुदाय मिलेर गरे ठूलो राहत पुग्न सक्छ। तर सहयोग गर्दा पीडितको आत्मसम्मानको ख्याल गर्नुपर्छ। फोटो खिच्ने, प्रचार गर्ने वा सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गर्ने उद्देश्यभन्दा वास्तविक आवश्यकता पूरा गर्ने भावनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सहयोग विश्वसनीय संस्था, स्थानीय तह वा प्रत्यक्ष आवश्यकता पहिचान गरेर पारदर्शी ढंगले पुर्‍याउनु उपयुक्त हुन्छ।

उत्सवमा संयम र सामाजिक संवेदनशीलता

दशैंमा खानपिन, किनमेल र मनोरञ्जन स्वाभाविक हुन्। तर यसपटक खर्चको प्राथमिकता पुनर्विचार गरौँ। ऋण लिएर चाड मनाउने, देखासिकीमा अनावश्यक खर्च गर्ने र अरूको आर्थिक अवस्थासँग आफ्नो तुलना गर्ने प्रवृत्ति त्यागौँ। आफ्नो क्षमताअनुसार पर्व मनाउनु नै बुद्धिमानी हो।

विपत्तिबाट प्रभावित क्षेत्र वा परिवारसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध भएका समुदायले सार्वजनिक भोज, भव्य सांस्कृतिक कार्यक्रम र अत्यधिक तडकभडकका कार्यक्रमलाई सामान्य अवस्थाको तुलनामा संयमित बनाउन सक्छन्। शोकमा रहेका परिवारको भावनाको सम्मान गर्दै शुभकामना आदानप्रदान र पारिवारिक भेटघाटलाई सरल बनाउन सकिन्छ।

बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र एक्ला परिवारलाई नबिर्सौँ

दशैं सबैका लागि समान खुसीको अवसर हुँदैन। विपत्तिमा अभिभावक गुमाएका बालबालिका, आफन्त गुमाएका ज्येष्ठ नागरिक, घाइते, विस्थापित र आर्थिक संकटमा परेका परिवारका लागि यो समय झन् पीडादायी हुन सक्छ।

हाम्रो छिमेकमा कोही एक्लै छ कि? कसैको घरमा चुलो बल्न कठिन भएको छ कि? कसैका बालबालिका नयाँ कपडा वा मिठो खानाको अपेक्षामा निराश छन् कि? यस्ता प्रश्न आफैँसँग गरौँ। सम्भव भएसम्म उनीहरूसँग भेटघाट गरौँ, खाद्यान्न बाँडौँ, बालबालिकालाई आवश्यक सामग्री जुटाइदिऔँ र दुःखमा रहेकालाई सुन्ने समय दिऔँ। कहिलेकाहीँ आर्थिक सहयोगभन्दा आत्मीय उपस्थिति र सान्त्वनाका शब्द बढी मूल्यवान् हुन्छन्।

सरकारले राहत र पुनःस्थापनालाई प्राथमिकता देओस्

प्राकृतिक विपत्तिपछि नागरिकले राहत, उपचार, सुरक्षित आवास र पुनःस्थापनाको अपेक्षा गर्नु स्वाभाविक हो। सरकारले क्षतिको यथार्थ विवरण सार्वजनिक गर्दै राहत वितरणलाई निष्पक्ष, पारदर्शी र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। दशैंको अवसरमा पीडित परिवारसम्म सहायता पुर्‍याउने, जोखिममा रहेका बस्तीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने र अवरुद्ध सेवा पुनःस्थापना गर्ने काममा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

राजनीतिक दल, सामाजिक संघसंस्था, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजले पनि आफ्नो सामर्थ्यअनुसार सहयोग गर्न सक्छन्। तर राहत वितरणलाई प्रचार, प्रतिस्पर्धा वा राजनीतिक लाभको माध्यम बनाउनु हुँदैन। विपत्तिमा नागरिकको पीडा साझा हुन्छस त्यसैले सहयोगको भावना पनि साझा हुनुपर्छ।

दशैंको सन्देश व्यवहारमा उतारौँ

दशैं असत्यमाथि सत्य र अन्यायमाथि न्यायको विजयको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ। यही सांस्कृतिक सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्ने हो भने दुःखमा परेका नागरिकलाई बेवास्ता गरेर उत्सवको बाहिरी चमकमा रमाउनु पर्याप्त हुँदैन। हाम्रो धर्म, संस्कृति र परम्पराले करुणा, दया, सहअस्तित्व र परोपकारलाई महत्त्व दिएका छन्। अहिले तिनै मूल्यलाई व्यवहारमा देखाउने अवसर आएको छ।

टीका लगाऔँ, जमरा ग्रहण गरौँ, मान्यजनको आशीर्वाद लिऔँ र परिवारसँग खुसी साटासाट गरौँ। तर त्यससँगै विपत्तिमा ज्यान गुमाएकाप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गरौँ, शोकसन्तप्त परिवारप्रति समवेदना व्यक्त गरौँ र बाँचेकाहरूको जीवन पुनःनिर्माणमा हातेमालो गरौँ।

यस वर्षको दशैंमा हाम्रो घरको खुसी छिमेकीको आँसु पुछ्ने माध्यम बनोस्। हाम्रो खर्चले कसैको चुलो बलोस्, हाम्रो समयले कसैको एक्लोपन घटाओस् र हाम्रो सद्भावले निराश परिवारमा आशा जगाओस्।

दशैंको वास्तविक महिमा महँगो उपहारमा होइन, मानवीय व्यवहारमा छ। विपत्तिले थिलथिलो बनाएको समाजलाई एकअर्काको सहारा बन्न सिकाउने दशैं नै यस वर्षको सबैभन्दा सार्थक दशैं हुनेछ।