नेप्सेले पायो नयाँ नेतृत्व : यी हुन् सुधारका अवसर र चुनौती
तीन दशकको वित्तीय अनुभव बोकेका प्रताप सुवेदीको काँधमा पूँजी बजारको विश्वास फर्काउने जिम्मेवारी, प्रविधि र संस्थागत सुशासनदेखि बजार विस्तारसम्म सुधारको अपेक्षा गरिएको देखिन्छ।
काठमाडौं। नेपालको पूँजी बजारले नयाँ नेतृत्व पाएको छ। नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) को प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) मा प्रताप सुवेदी नियुक्त भएका छन्। तर उनको नियुक्ति सामान्य नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन, लामो समयदेखि संरचनागत समस्या र सुधारको प्रतीक्षामा रहेको नेपालको शेयर बजारलाई नयाँ दिशामा अघि बढाउने अवसरका रूपमा हेरिएको छ।
नेपाल सरकारको २०८३ कात्तिक १७ गतेको निर्णयअनुसार चार वर्षका लागि नेप्सेको सीईओ नियुक्त भएका सुवेदीले कात्तिक २० गते शुक्रबारदेखि औपचारिक रूपमा कार्यभार सम्हालेका छन्। उनले नेप्सेका सञ्चालक समितिका अध्यक्षसमक्ष पद तथा गोपनीयताको शपथ लिँदै जिम्मेवारी ग्रहण गरेका हुन्।
पदभार ग्रहणपछि कर्मचारीहरूसँगको परिचयात्मक कार्यक्रममा उनले पूँजी बजारको विकास र विस्तारसँगै लगानीकर्ता, स्टक एक्सचेन्ज र कर्मचारीको हित प्रवर्द्धनलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गर्ने बताएका छन्।
नेपाल सरकार, नेपाल धितोपत्र बोर्ड, लगानीकर्ता तथा कारोबार सदस्यहरूसँग कार्यशील सम्बन्ध कायम गर्दै बजारको आवश्यकता र सम्भावनाअनुसार सुधार अघि बढाउने उनको प्रतिबद्धता छ। संस्थागत सुशासन, नियमको प्रभावकारी परिपालना, प्रविधिगत सुधार र जनशक्ति व्यवस्थापनलाई उनले प्राथमिकताका विषय बनाएका छन्।
बैंकिङ तथा वित्तीय क्षेत्रमा तीन दशकभन्दा लामो अनुभव हासिल गरेका सुवेदीले नेपाल राष्ट्र बैंक, कर्मचारी सञ्चय कोष र कृषि विकास बैंकमा काम गरिसकेका छन्। त्यस्तै नेको इन्स्योरेन्स, डिप्रोक्स लघुवित्त, साना किसान विकास बैंक तथा कोष व्यवस्थापन कम्पनीमा सञ्चालक र सञ्चालक समितिको अध्यक्षको जिम्मेवारी पनि निर्वाह गरेका छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट वाणिज्यशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेका उनी पर्वत जिल्लाका स्थायी बासिन्दा हुन्।
उनको वित्तीय क्षेत्रको अनुभव नेप्सेको व्यवस्थापनमा उपयोगी हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। तर पूँजी बजारको समस्या बुझ्नु र त्यसलाई समाधान गरेर बजारलाई प्रतिस्पर्धी, पारदर्शी तथा विश्वसनीय बनाउनु फरक विषय हुन्। त्यसैले नयाँ सीईओको वास्तविक परीक्षा अब सुरु भएको छ।
नेप्सेका सामुन्ने चुनौतीको चाङ
नेपालको पूँजी बजार विस्तार हुँदै गए पनि यसको संरचना, प्रविधि, संस्थागत क्षमता र बजार सञ्चालनको गुणस्तर अपेक्षाअनुसार विकास हुन सकेको छैन। शेयर बजारको कारोबार प्रणाली सञ्चालन गर्ने संस्थाका रूपमा नेप्सेको भूमिका महत्वपूर्ण भए पनि यसको काम अझै परम्परागत संरचनाबाट माथि उठ्न सकेको छैन।
प्रविधिको आधुनिकीकरण र कारोबार प्रणालीको विश्वसनीयता
नेप्सेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण चुनौती कारोबार प्रणालीलाई आधुनिक, सुरक्षित र विश्वसनीय बनाउनु हो। लगानीकर्ताको संख्या बढ्दै गएको छ। कारोबारको आकार र प्रकृति पनि परिवर्तन हुँदै छ। तर बजारको प्रविधिगत पूर्वाधारले भविष्यको आवश्यकता धान्न सक्ने गरी विकास हुनुपर्ने आवश्यकता छ।
कारोबार प्रणालीमा आउने अवरोध, प्राविधिक समस्या, प्रणालीको गति, तथ्यांकको उपलब्धता र साइबर सुरक्षाजस्ता विषयमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। अन्तर्राष्ट्रियस्तरका स्टक एक्सचेन्जले अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्दै रियल टाइम कारोबार, प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापन र उच्चस्तरीय तथ्यांक विश्लेषण उपलब्ध गराइरहेका छन्। नेप्सेले पनि प्रविधिलाई सामान्य व्यवस्थापनको विषय नभई बजारको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतासँग जोडेर हेर्नुपर्नेछ।
लगानीकर्ताको विश्वास र बजारको पारदर्शिता
शेयर बजारमा लगानीकर्ताको विश्वास सबैभन्दा ठूलो पूँजी हो। बजारमा मूल्य अस्वाभाविक रूपमा घटबढ हुनु, सीमित समूहबाट मूल्य प्रभावित पार्ने प्रयास हुनु, भित्री सूचनाको दुरुपयोग र बजारसम्बन्धी अपुष्ट हल्लाले लगानीकर्ताको विश्वास कमजोर बनाउँछन्।
यस्ता गतिविधि नियन्त्रण गर्न नेप्सेको बजार निगरानी प्रणाली प्रभावकारी हुनुपर्छ। अस्वाभाविक कारोबार, मूल्यमा कृत्रिम प्रभाव पार्ने गतिविधि तथा शंकास्पद कारोबारको पहिचान गर्न प्रविधिमा आधारित निगरानी प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ।
यद्यपि बजारमा हुने सबै अनियमितताको अनुसन्धान र कारबाही नेप्सेको मात्र जिम्मेवारी होइन। नेपाल धितोपत्र बोर्डसँगको समन्वयमा नियमन, अनुसन्धान र कारबाहीको प्रभावकारी व्यवस्था मिलाउनु आवश्यक छ।
एउटै स्टक एक्सचेन्जको संरचना र प्रतिस्पर्धाको अभाव
नेपालमा हाल नेप्से नै एकमात्र सञ्चालनमा रहेको स्टक एक्सचेन्ज हो। यसले बजार सञ्चालनको जिम्मेवारीसँगै प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता विकास गर्नुपर्ने चुनौती पनि सिर्जना गरेको छ।
एकाधिकारजस्तो संरचनामा रहेको संस्थाले सेवाको गुणस्तर, प्रविधि र व्यवस्थापनमा निरन्तर सुधार गर्नुपर्ने दबाब महसुस गर्नुपर्छ। नेप्सेको संस्थागत पुनर्संरचना, स्वामित्वको स्वरूप, निजी क्षेत्रको सहभागिता र प्रतिस्पर्धात्मक बजार संरचनाबारे पनि नीतिगत बहस आवश्यक छ।
यसका लागि सरकार र धितोपत्र बोर्डसँग समन्वय गर्दै नेप्सेलाई व्यावसायिक, स्वायत्त र प्रतिस्पर्धी संस्थाका रूपमा विकास गर्ने दीर्घकालीन योजना बनाउनुपर्नेछ।
बजारमा नयाँ वित्तीय उपकरणको अभाव
नेपालको शेयर बजार अझै मुख्यतः साधारण शेयर र सीमित ऋणपत्रको कारोबारमा केन्द्रित छ। विकसित पूँजी बजारमा डेरिभेटिभ्स, एक्सचेन्ज ट्रेडेड फन्ड (ईटीएफ), इन्डेक्स फन्ड, विभिन्न प्रकारका ऋणपत्र तथा अन्य वित्तीय उपकरणको कारोबार हुन्छ।
नेपालको बजारमा पनि जोखिम व्यवस्थापन र लगानी विविधीकरणका लागि यस्ता उपकरणको विकास आवश्यक छ।
नगर ऋणपत्र, पूर्वाधार ऋणपत्र, सामूहिक लगानीका उपकरण तथा अन्य वित्तीय साधनको कारोबार विस्तार गर्न सकिएमा पूँजी बजारलाई बैंक तथा वित्तीय संस्थामा आधारित वित्तीय संरचनाबाट बाहिर निकालेर अर्थतन्त्रको उत्पादनशील क्षेत्रमा जोड्न सकिन्छ।
यस विषयमा धितोपत्र बोर्डले पनि पूँजी बजार विकास मार्गचित्र, २०८३ अन्तर्गत नयाँ वित्तीय उपकरण विकास गर्ने पहल अघि बढाएको छ। नेप्सेले यस्ता उपकरणको कारोबारका लागि आवश्यक प्रविधि र बजार पूर्वाधार तयार गर्न सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।
बजारको गहिराइ र तरलता बढाउने चुनौती
नेपालको शेयर बजारमा केही ठूला कम्पनीको कारोबार र मूल्य उतारचढावले समग्र बजारलाई प्रभावित पार्ने अवस्था देखिन्छ। बजारमा कम्पनीको संख्या, कारोबारको विविधता र संस्थागत लगानीकर्ताको सहभागिता बढाउन आवश्यक छ।
विशेषगरी वास्तविक क्षेत्रका कम्पनी, उत्पादनमूलक उद्योग, पूर्वाधार आयोजना तथा अन्य सम्भावनायुक्त संस्थालाई पूँजी बजारमा आकर्षित गर्नुपर्छ। त्यस्तै बजारमा संस्थागत लगानीकर्ताको सहभागिता, बजार निर्माता (मार्केट मेकर) को व्यवस्था र कारोबारमा तरलता बढाउने उपाय खोज्नुपर्नेछ।
संस्थागत सुशासन र कर्मचारी व्यवस्थापन
नेप्से आफैं सार्वजनिक संस्थागत संरचनामा सञ्चालित संस्था हो। त्यसैले यसको आन्तरिक व्यवस्थापन, निर्णय प्रक्रिया, कर्मचारीको कार्यक्षमता र उत्तरदायित्व पनि सुधारको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
कर्मचारीको क्षमता विकास, प्रविधिमा आधारित कार्यसम्पादन, निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता र नतिजामुखी व्यवस्थापन आवश्यक छ। नयाँ सीईओले संस्थाभित्र व्यावसायिक संस्कार विकास गर्न सकेनन् भने बाह्य सुधारको अपेक्षा पनि पूरा हुन कठिन हुनेछ।
सुधारका लागि के गर्नुपर्छ?
नेप्सेको सुधार कारोबार प्रणालीमा केही प्राविधिक परिवर्तन गरेर मात्र सम्भव छैन। यसका लागि संस्थागत, नीतिगत र संरचनागत सुधार एकसाथ अघि बढाउनुपर्छ।
पहिलो, कारोबार प्रणालीलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार स्तरोन्नति गर्नुपर्छ। आधुनिक प्रविधि, साइबर सुरक्षा, तथ्यांकको सुरक्षा र प्रणालीको निरन्तर सञ्चालन सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
दोस्रो, बजार निगरानीलाई प्रविधिमैत्री बनाउनुपर्छ। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) र तथ्यांक विश्लेषणको प्रयोगबाट अस्वाभाविक कारोबार तथा बजारमा हुन सक्ने चलखेल पहिचान गर्ने क्षमता विकास गर्न सकिन्छ।
तेस्रो, लगानीकर्तालाई आवश्यक सूचना समयमै र सहज रूपमा उपलब्ध गराउनुपर्छ। कम्पनीको वित्तीय विवरण, कारोबार विवरण, मूल्य परिवर्तन र बजारसम्बन्धी महत्वपूर्ण सूचनाको पहुँच सरल बनाउनुपर्छ।
चौथो, धितोपत्र बोर्ड र नेप्सेबीच नियमन तथा बजार सञ्चालनको भूमिकामा स्पष्टता र प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ। बजारको विकासका लागि यी दुई संस्थाबीच प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य हुनुपर्छ।
पाँचौँ, साना तथा मझौला उद्यम (एसएमई) का लागि छुट्टै कारोबार प्लेटफर्म विकास गर्न सकिन्छ। यसले पूँजी बजारमा ठूला कम्पनीको मात्र पहुँच रहने अवस्थालाई परिवर्तन गर्दै साना उद्यमलाई पनि पूँजी जुटाउने अवसर दिन सक्छ।
छैटौँ, नेप्सेको संस्थागत पुनर्संरचना र स्वामित्वको स्वरूपबारे स्पष्ट नीतिगत दृष्टिकोण आवश्यक छ। व्यावसायिक स्वायत्तता, जवाफदेहिता र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउने गरी संस्थालाई विकास गर्नुपर्छ।
नयाँ सीईओको पहिलो प्राथमिकता के हुनुपर्छ?
चार वर्षको कार्यकाल पाएका सुवेदीले सुरुवातमै सुधारको स्पष्ट कार्ययोजना सार्वजनिक गर्नु आवश्यक छ। त्यसका लागि पहिलो १०० दिनभित्र नेप्सेको प्राविधिक, प्रशासनिक, वित्तीय र संस्थागत अवस्थाको विस्तृत समीक्षा गरी सुधारको प्राथमिकता निर्धारण गर्न सकिन्छ।
त्यसपछि चार वर्षको मापनयोग्य कार्ययोजना सार्वजनिक गर्नुपर्छ। कारोबार प्रणालीको स्तरोन्नति, बजार निगरानी, संस्थागत क्षमता विकास, नयाँ वित्तीय उपकरणको कारोबार र लगानीकर्ताको सेवामा सुधारका निश्चित लक्ष्य तोकिनुपर्छ।
सीईओको कार्यसम्पादनलाई पनि यस्ता लक्ष्यसँग जोड्न सकिन्छ। यसले नेतृत्वलाई जिम्मेवार बनाउनुका साथै सुधारको वास्तविक प्रगति मापन गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
अर्कोतर्फ, नेप्सेको सीईओले सबै समस्या एक्लै समाधान गर्न सक्दैनन्। धितोपत्र बोर्ड, अर्थ मन्त्रालय, नेपाल राष्ट्र बैंक, सीडीएस एन्ड क्लियरिङ लिमिटेड, ब्रोकर कम्पनी र अन्य सरोकारवालाबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ। त्यसैले सुवेदीको नेतृत्व क्षमता संस्थाभित्रको व्यवस्थापनमा मात्र होइन, समग्र पूँजी बजारका सरोकारवालालाई एउटै सुधारको एजेन्डामा जोड्न सक्ने क्षमतामा पनि परीक्षण हुनेछ।
नेतृत्व परिवर्तन होइन, सुधारको परिणाम महत्वपूर्ण
नेपालको पूँजी बजारमा लगानीकर्ताको सहभागिता विस्तार हुँदै गएको छ। तर शेयर बजारलाई केवल शेयर किनबेच गर्ने थलोका रूपमा सीमित राखेर अर्थतन्त्रको विकासमा यसको वास्तविक योगदान हासिल गर्न सकिँदैन।
बचतलाई उत्पादनशील लगानीमा रूपान्तरण गर्ने, उद्योग तथा पूर्वाधारका लागि दीर्घकालीन पूँजी जुटाउने र आम नागरिकलाई आर्थिक विकासको साझेदार बनाउने माध्यमका रूपमा पूँजी बजारलाई विकास गर्न आवश्यक छ।
यसका लागि नेप्से केवल कारोबार व्यवस्थापन गर्ने संस्था भएर पुग्दैन। यसले आधुनिक बजार पूर्वाधार निर्माण, वित्तीय नवप्रवर्तन र लगानीकर्ताको विश्वास अभिवृद्धिमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।
तीन दशकभन्दा लामो वित्तीय क्षेत्रको अनुभव बोकेर आएका सुवेदीका लागि यो आफ्नो क्षमता प्रमाणित गर्ने अवसर पनि हो। तर उनको सफलता कति लामो अनुभव छ भन्ने आधारमा होइन, चार वर्षपछि नेप्से कति पारदर्शी, प्रविधिमैत्री, विश्वसनीय र प्रतिस्पर्धी बन्यो भन्ने आधारमा मूल्यांकन हुनेछ।
अन्ततः नेप्सेलाई नयाँ सीईओ मात्र होइन, नयाँ कार्यसंस्कृति र सुधारको गति चाहिएको छ। लगानीकर्ताले खोजेको पनि नेतृत्व परिवर्तनको घोषणा होइन, आफ्नो लगानी सुरक्षित र बजार निष्पक्ष भएको अनुभूति हो। # Nepal Stock Exchange (NEPSE)
