करदाता सम्मानमा एउटै परिवारको निरन्तरता, अरू ठूला व्यवसायी कहाँ छन्?
बाबु–छोराले व्यक्तिगततर्फ छ पटक पाए सर्वाधिक करदाताको सम्मान। व्यापारिक घरानाको प्रतिष्ठा कारोबार र सम्पत्तिले मात्र मापन गर्ने कि राज्यलाई बुझाएको करले पनि?
काठमाडौं। नेपालमा ठूला उद्योगी–व्यवसायीको चर्चा हुँदा उनीहरूको व्यापारको आकार, सम्पत्ति, बजारमा प्रभाव र राजनीतिक पहुँचका विषय बढी सुनिन्छन्। तर राज्यलाई कति कर तिर्छन् भन्ने प्रश्नले त्यति धेरै प्राथमिकता पाएको देखिँदैन। यही परिवेशमा जाउलाखेल ग्रुप अफ इन्डस्ट्रिजका संस्थापक विजयबहादुर शाह र उनका छोरा राजबहादुर शाहले व्यक्तिगततर्फ सर्वाधिक करदाताको सम्मान पटकपटक प्राप्त गर्नु उल्लेखनीय विषय बनेको छ।
आन्तरिक राजस्व विभागले राष्ट्रिय कर दिवसको अवसरमा आर्थिक वर्ष २०८१-८२ मा व्यक्तिगततर्फ सबैभन्दा बढी कर दाखिला गर्ने व्यक्तिका रूपमा राजबहादुर शाहलाई सम्मान गरेको छ। उनी यसअघि पनि २०८१ र २०८२ सालमा सर्वाधिक करदाता बनेर सम्मानित भएका थिए। उनका पिता विजयबहादुर शाहले २०७७, २०७९ र २०८० सालमा यही सम्मान प्राप्त गरेका थिए।
यसरी बाबु–छोराले व्यक्तिगततर्फ छ पटक सर्वाधिक करदाताको सम्मान पाइसकेका छन्। यो एउटा व्यावसायिक परिवारको सफलताको कथा मात्र होइन, नेपालको निजी क्षेत्रभित्र कर योगदानको अवस्थाबारे बहस गर्ने अवसर पनि हो।
कर कति तिर्छन्, त्यो पनि थाहा पाउनुपर्ने होइन ?
सबैभन्दा पहिले उठ्ने प्रश्न हो– राजबहादुर शाहले व्यक्तिगत रूपमा कति कर तिर्छन्? उनका पिता विजयबहादुर शाहले आफ्नो व्यावसायिक जीवनमा कति कर राज्यलाई बुझाए? उनीहरू आबद्ध व्यावसायिक समूहका कम्पनीहरूले वार्षिक रूपमा कति आयकर र अन्य राजस्व बुझाउँछन्?
सर्वाधिक करदाता घोषणा गरेर सम्मान गर्ने सरकारले करको वास्तविक रकम भने सार्वजनिक गरेको देखिँदैन। करदाताको व्यक्तिगत विवरण गोप्य राख्नुपर्ने कानुनी व्यवस्था आफ्नो ठाउँमा छ। तर सार्वजनिक सम्मानसँगै करदाताको योगदानको परिमाणबारे समष्टिगत जानकारी उपलब्ध गराउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने बहस आवश्यक छ।
व्यक्तिगत आयकर र कम्पनीले तिर्ने संस्थागत आयकर फरक विषय हुन्। राजबहादुर शाहले व्यक्तिगत आयकरमा पाएको सम्मानलाई जाउलाखेल ग्रुप नै संस्थागत रूपमा देशको सबैभन्दा बढी कर तिर्ने समूह हो भन्ने अर्थमा लिन मिल्दैन। तर एउटै परिवारका दुई पुस्ताले लगातार पाएको सम्मानले व्यावसायिक सफलता र राज्यप्रतिको आर्थिक दायित्वबीचको सम्बन्धलाई भने उजागर गरेको छ।
अरू ठूला व्यवसायी किन अगाडि आउँदैनन्?
नेपालमा ठूला व्यापारिक घरानाको कमी छैन। उद्योग, व्यापार, बैंकिङ, निर्माण, आयात–निर्यात, ऊर्जा, पर्यटन र सेवा क्षेत्रमा अर्बौंको कारोबार गर्ने व्यवसायी छन्। कतिपयको बजार विस्तार र सम्पत्ति वृद्धिको चर्चा निकै हुन्छ। तर व्यक्तिगततर्फ सर्वाधिक करदाता बन्ने प्रतिस्पर्धामा भने सीमित व्यक्तिहरू मात्रै बारम्बार देखिन्छन्।
यसको कारण के हो? अन्य ठूला व्यवसायीको व्यक्तिगत करयोग्य आम्दानी तुलनात्मक रूपमा कम छ? उनीहरूको आम्दानी र सम्पत्ति कम्पनी तथा अन्य व्यावसायिक संरचनामा विभाजित छ? अथवा करको दायित्व पूरा गर्ने शैली र पारदर्शितामा नै भिन्नता छ?
यी प्रश्नको उत्तर अनुमानका आधारमा दिनु उचित हुँदैन। तर कर प्रशासनले ठूला करदाताको योगदान, कर अनुपालन र करको दायरा विस्तारबारे तथ्यमा आधारित विवरण सार्वजनिक गर्न सक्छ। व्यक्तिगत करदाताको गोपनीयता कायम राख्दै संस्थागत कर योगदानको तुलनात्मक विवरण सार्वजनिक गर्न सकिन्छ।
व्यवसायको आकार र बजार प्रभावका आधारमा प्रतिष्ठा खोज्ने तर राज्यलाई बुझाएको करको विषयमा सार्वजनिक बहसबाट टाढा रहने प्रवृत्तिले निजी क्षेत्रको विश्वसनीयता बढाउँदैन।
कर तिर्ने संस्कार कि सम्मान पाउने प्रतिस्पर्धा?
नेपालमा कर तिर्ने संस्कार अझै बलियो हुन सकेको छैन। कारोबारको वास्तविक विवरण नदेखाउने, बिलबिजक जारी नगर्ने र करको दायित्वबाट बच्ने प्रवृत्तिबारे समयसमयमा प्रश्न उठ्ने गरेका छन्। अर्कोतर्फ, इमानदारीपूर्वक कर तिर्ने व्यवसायीले पनि राज्यबाट सहज वातावरण, पूर्वाधार, नीतिगत स्थिरता र निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा पाउन नसकेको गुनासो गर्छन्।
यस्तो अवस्थामा सर्वाधिक करदाता सम्मान प्रमाणपत्र र दोसल्लामा सीमित हुनुहुँदैन। यसले अरू व्यवसायीलाई पनि कर तिर्न प्रेरित गर्न सक्नुपर्छ। सरकारले कर तिर्ने व्यवसायीलाई सम्मान गर्नु सकारात्मक हो। तर कर प्रशासन कति निष्पक्ष छ, करको दायरा कति फराकिलो छ र कर तिर्ने नागरिक तथा व्यवसायीले राज्यबाट कस्तो सुविधा पाइरहेका छन् भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
कर तिर्नुलाई सरकारलाई बुझाएको बाध्यात्मक रकमका रूपमा मात्र होइन, देशको आर्थिक विकासमा गरेको योगदानका रूपमा स्थापित गर्न निजी क्षेत्रले पनि भूमिका खेल्नुपर्छ।
प्रतिष्ठाको अर्को मापदण्ड
कर तिर्ने व्यवसायीले राज्यसँग अनावश्यक सुविधा माग्नु हुँदैन। तर कर तिरेबापत राज्यले पनि व्यवसायमैत्री वातावरण, लगानीको सुरक्षा, पूर्वाधार र नीतिगत स्थिरता दिनुपर्छ। करको भार इमानदार करदातामाथि मात्रै पर्ने र कर छल्नेहरू शक्तिशाली सम्बन्धका आधारमा उम्कने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ।
विजयबहादुर शाह र राजबहादुर शाहले व्यक्तिगततर्फ छ पटक सर्वाधिक करदाता सम्मान पाउनु प्रशंसनीय छ। तर अब बहस उनीहरूले कति पटक सम्मान पाए भन्नेमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन। देशका अरू ठूला व्यापारिक घरानाले राज्यलाई कति योगदान गरिरहेका छन् भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
व्यापारको आकार, सम्पत्ति र बजार प्रभावले मात्र कुनै उद्योगीको प्रतिष्ठा निर्धारण हुनुहुँदैन। राज्यप्रतिको आर्थिक जिम्मेवारी र कर अनुपालन पनि व्यावसायिक प्रतिष्ठाका महत्त्वपूर्ण आधार बन्नुपर्छ।
देशमा कति अर्बको कारोबार गरियो भन्ने चर्चा जति हुन्छ, राज्यको ढुकुटीमा कति योगदान गरियो भन्ने चर्चा पनि त्यति नै हुनुपर्छ। कर तिर्नेले सम्मान पाउनु राम्रो हो, तर कर तिर्ने संस्कार नै सबै व्यवसायीको प्रतिष्ठाको पहिचान बन्न सके त्योभन्दा ठूलो उपलब्धि अरू के होला?