नयाँदिल्ली। दीपावलीको उज्यालोसँगै भारतको पटाका उद्योगमा पनि करोडौँको कारोबारको आशा पलाएको छ। तमिलनाडुको शिवकाशीमा केन्द्रित पटाका उद्योगले यस वर्ष बिक्रीबाट ८ हजार करोड भारुभन्दा बढीको कारोबार गर्ने लक्ष्य राखेको छ। तर, उत्पादनमा आएको गिरावट र पटाका प्रयोगसम्बन्धी कानुनी प्रतिबन्धले उद्योगको यो अपेक्षामा चुनौती थपेका छन्।

तमिलनाडुका मुख्यमन्त्री थलपति विजयका लागि पनि यो पहिलो दीपावली हो। ऋणको ठूलो भार खेपिरहेको राज्यका लागि दीपावली केवल सांस्कृतिक उत्सव मात्र होइन, व्यापारिक गतिविधि बढाउने र सरकारी राजस्वमा योगदान पुर्‍याउने महत्त्वपूर्ण अवसरसमेत हो।

आठ लाखलाई रोजगारी, देशको ९० प्रतिशत उत्पादन शिवकाशीमा

तमिलनाडुको शिवकाशी भारतको पटाका उद्योगको प्रमुख केन्द्र हो। भारतमा बिक्री हुने पटाकामध्ये करिब ९० प्रतिशत यही क्षेत्रबाट उत्पादन हुने बताइन्छ। यस उद्योगमा करिब आठ लाख मानिस संलग्न छन्। दीपावली नजिकिँदै जाँदा उत्पादन, ढुवानी र बिक्री बढ्ने भएकाले यहाँको अर्थतन्त्रमा चाडपर्वको प्रत्यक्ष प्रभाव देखिन्छ।

पटाका उद्योगका लागि दीपावली वर्षकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण बिक्रीको मौसम हो। यही समयमा हुने ठूलो कारोबारले उत्पादक, व्यापारी, मजदुर र ढुवानी व्यवसायीलाई आम्दानीको अवसर प्रदान गर्छ।

एक वर्षमै एक हजार करोड भारुको वृद्धि

पटाका उद्योगको कारोबार पछिल्ला वर्षमा बढ्दै गएको विवरणले देखाउँछ। फायरवर्क्स ट्रेडर्स फेडरेसनका अनुसार सन् २०२४ मा करिब ६ हजार करोड भारुको कारोबार भएको थियो। सन् २०२५ मा यो रकम बढेर करिब ७ हजार करोड भारु पुगेको थियो।

यस वर्ष पनि कारोबारमा एक हजार करोड भारुको वृद्धि हुन सकेमा कुल बिक्री ८ हजार करोड भारुभन्दा माथि पुग्न सक्छ। तर, यो अनुमान मात्रै हो। वास्तविक कारोबार उत्पादनको उपलब्धता, उपभोक्ताको माग र पटाका बिक्री तथा प्रयोगसम्बन्धी नियममा निर्भर रहनेछ।

सर्वोच्च अदालतको निर्णयले पनि बजारको दिशा निर्धारण गर्ने

भारतको सर्वोच्च अदालतका निर्णयले पटाका उद्योगको बजारमा समेत प्रभाव पार्दै आएका छन्। दिल्ली र राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र ९एनसीआर० मा पटाका बिक्री तथा प्रयोगमा लगाइएका प्रतिबन्ध र हरित पटाकासम्बन्धी व्यवस्थाले शिवकाशीका उत्पादकको बजार पहुँच प्रभावित पार्न सक्छ।

गत वर्ष सीमित समयका लागि पटाका पड्काउन दिइएको अनुमतिले बिक्रीमा सहयोग पुगेको उद्योगसम्बद्ध पक्षको भनाइ छ। यस वर्ष भने पटाका प्रयोगमा छुट दिने विषयमा अदालतको निर्णय महत्त्वपूर्ण हुनेछ। अनुमति र प्रतिबन्धसम्बन्धी व्यवस्थाले माग तथा बिक्रीमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा अझै स्पष्ट भइसकेको छैन।

माग बढ्ने आशा, उत्पादन भने २५ प्रतिशत घट्यो

यस वर्ष शिवकाशीको पटाका उद्योगका लागि सबै कुरा अनुकूल छैन। उत्पादकहरूका अनुसार मजदुरको अभाव र सरकारी नियमका कारण गत वर्षको तुलनामा उत्पादन करिब २५ प्रतिशत घटेको छ।

दीपावलीका बेला माग बढ्ने अपेक्षा गरिए पनि उत्पादन घट्दा बजारको मागअनुसार आपूर्ति गर्न कठिन हुन सक्छ। उत्पादन कम हुनु र बिक्रीको लक्ष्य बढ्नुबीचको यही अन्तरले यस वर्षको कारोबारलाई अनिश्चित बनाएको छ।

उद्योगले ८ हजार करोड भारुको कारोबार गर्ने लक्ष्य राखे पनि त्यसलाई हासिल गर्न पर्याप्त उत्पादन, सहज आपूर्ति व्यवस्था र बजारमा बिक्रीको अनुकूल वातावरण आवश्यक हुनेछ।

दीपावलीको चमकसँग जोडिएको ठूलो अर्थतन्त्र

शिवकाशीको पटाका उद्योगको कारोबारले एउटा चाडले कसरी स्थानीय उत्पादन, रोजगारी, व्यापार र सरकारी राजस्वलाई चलायमान बनाउन सक्छ भन्ने देखाउँछ। तर, कारोबारको आकार बढ्नु मात्रै उद्योगको दीर्घकालीन सफलता होइन। श्रमिकको उपलब्धता, सुरक्षित उत्पादन, वातावरणीय मापदण्डको पालना र बजारसम्बन्धी स्पष्ट नीतिले पनि उद्योगको भविष्य निर्धारण गर्छन्।

यस वर्ष ८ हजार करोड भारुको लक्ष्य पूरा हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नको जवाफ दीपावलीपछि आउने बिक्री विवरणले दिनेछ। अहिलेका लागि शिवकाशीमा आशाको उज्यालो त छ, तर उत्पादनमा आएको गिरावटले त्यो उज्यालो कति चम्किन्छ भन्नेमा प्रश्नचिह्न पनि खडा गरेको छ। (नवभारत टाइम्सबाट)