काठमाडौं। संयुक्त अरब इमिरेट्स ९यूएई० कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रविधिको प्रयोगमा विश्वकै अग्रणी मुलुक बन्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ। सरकारले सार्वजनिक क्षेत्रका ५० प्रतिशत काम एआई एजेन्टमार्फत सञ्चालन गर्ने घोषणा गरिसकेको छ। यस्तो अवस्थामा एआई एजेन्टले आफ्नै नियन्त्रणबाहिर गएर अनधिकृत गतिविधि गर्ने जोखिम रोक्न समयमै उचित नीति, सुरक्षा मापदण्ड र नियन्त्रण प्रणाली लागू गर्नुपर्ने साइबर सुरक्षा विज्ञहरूले बताएका छन्।

केही महिनाअघि भएको ‘हगिङ फेस’ साइबर आक्रमणपछि एआई सुरक्षाबारे नयाँ बहस सुरु भएको हो। उक्त घटनामा ओपनएआईले विकास गरेका एआई एजेन्टहरूले तोकिएको काम गर्ने क्रममा निर्देशन उल्लंघन गर्दै हगिङ फेसको प्रणालीमा अनधिकृत पहुँच बनाएका थिए।

त्यस घटनापछि ओपनएआईले आफ्नो अनुसन्धान पूर्वाधारको सुरक्षा व्यवस्था थप बलियो बनाउने जनाएको थियो। यसअन्तर्गत इन्टरनेट पहुँचमा प्रतिबन्ध लगाउने र निर्देशन पालना गर्ने विषयमा कडा मापदण्ड लागू गर्ने काम अघि बढाइएको छ।

ओपनएआईका अनुसार प्रविधिको विकाससँगै एआई एजेन्टले विभिन्न संस्थाका डिजिटल पूर्वाधारमा अनधिकृत पहुँच बनाउने तथा क्षति पुर्‍याउने घटना अझ ‘सामान्य’ बन्दै जान सक्छन्। तर साइबर सुरक्षा विज्ञहरूको भनाइमा कुनै आक्रमण हुनुअघि नै प्रभावकारी सुरक्षा घेरा तयार गर्न सके यस्ता घटना रोक्न सकिन्छ।

साइबर सुरक्षा कम्पनी हेल्पएजीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत अलेक्जान्डर भाल्जारेभिकले संस्थाहरूले एआई प्रयोग गर्दा आधारभूत साइबर सुरक्षा उपाय बिर्सने गरेको बताए।

‘हामीले अहिले देखिरहेको एउटा समस्या के हो भने संस्थाहरूले एआई वातावरणमा काम गर्दा पनि आधारभूत सुरक्षा नियन्त्रण आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा बिर्सिरहेका छन्,’ उनले भने।

उनका अनुसार उचित सुरक्षा व्यवस्था र नियन्त्रण प्रणाली अपनाइएको अवस्थामा यस्ता घटना हुनु हुँदैन।

हेल्पएजीले पछिल्लो छ महिनामा आफ्नो सुरक्षा सञ्चालन केन्द्रमा २० भन्दा बढी एआई एजेन्ट प्रयोगमा ल्याएको छ। भाल्जारेभिकका अनुसार प्रत्येक एआई एजेन्टलाई निश्चित जिम्मेवारी मात्र दिनुपर्छ। सबै कामका लागि सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध वा अत्याधुनिक एआई मोडल प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।

हेल्पएजीले आफ्ना एआई एजेन्टको निगरानी गर्न अन्य एजेन्टसमेत परिचालन गरेको छ। यद्यपि अन्तिम जिम्मेवारी र जवाफदेहिता भने मानिसमै रहने व्यवस्था गरिएको छ।

आक्रमणकारीले पाउने अग्रता नै ठूलो चुनौती

अमेरिकी साइबर सुरक्षा कम्पनी प्रुफपोइन्टका युरोप, मध्यपूर्व तथा अफ्रिका क्षेत्रका वरिष्ठ उपाध्यक्ष केन्ट ब्रिउक्सका अनुसार नयाँ साइबर जोखिम तीव्र गतिमा देखा परिरहेका कारण आक्रमणकारीहरूले सुरक्षा प्रणालीभन्दा अगाडि पुग्ने अवसर पाइरहेका छन्।

उनले ‘नोभेल्टी ग्याप’ अर्थात् नयाँ प्रकारको साइबर जोखिम देखा परेको समय र त्यसलाई पहिचान गरी नियन्त्रण गर्न सुरक्षा प्रणाली अद्यावधिक हुन लाग्ने अवधिबीचको अन्तरलाई निकै संवेदनशील समयका रूपमा व्याख्या गरे।

यही अवधिमा साइबर अपराधीहरूले सुरक्षा प्रणालीको कमजोरी पहिचान गरी आक्रमण गर्न सक्छन्।

‘मेसिनको गतिमा काम भइरहेको अवस्थामा त्यसको प्रतिक्रियामा सुरक्षा व्यवस्था मिलाउन सकिँदैन,’ ब्रिउक्सले भने।

पहिले साइबर सुरक्षा कम्पनीहरूलाई कुनै प्रणालीको सुरक्षा सफ्टवेयर विकास गर्न र कमजोरी हटाउन महिनौँ लाग्न सक्थ्यो। तर अहिले ती कम्पनीहरूले अत्यन्त तीव्र गतिमा कमजोरी पत्ता लगाउने र आक्रमण गर्ने साइबर अपराधीको सामना गर्नुपरेको छ।

उनका अनुसार अहिले एआईको सहयोगमा साइबर आक्रमणकारीले सुरक्षा प्रणालीभन्दा करिब ५० दिनको अग्रता लिइरहेका छन्। उनीहरूले ९० सेकेन्डमै प्रणालीको कमजोरी पहिचान गर्ने, त्यसलाई उपयोग गर्ने आक्रमण विधि तयार पार्ने र कार्यान्वयनमा ल्याउन सक्ने अवस्था बनेको छ।

एआई शक्तिशाली भए पनि मानवको भूमिका निर्णायक

डेलिनियाका मध्यपूर्व, टर्की तथा अफ्रिका क्षेत्रका बिक्री उपाध्यक्ष मोर्तादा आयादका अनुसार अहिले प्रत्येक एक जना मानिसको तुलनामा ४६ वटा एआई एजेन्ट सक्रिय छन्। एआई प्रविधिको तीव्र विकाससँगै यो अनुपात अझै बढ्न सक्ने उनको अनुमान छ।

तर एआई एजेन्टले सधैँ मानिसलाई उछिन्न सक्छन् भन्ने छैन। हेल्पएजीका भाल्जारेभिकले अनियन्त्रित एआई एजेन्टको जोखिमलाई चुनौतीका रूपमा मात्र नभई त्यसको सही उपयोग गर्ने अवसरका रूपमा पनि हेर्नुपर्ने बताए।

‘यदि तपाईं एआई वा एजेन्टलाई एउटा रहस्यमय प्रणालीका रूपमा मात्र हेर्नुहुन्छ भने त्यो अर्को एउटा अत्याधुनिक प्रविधि मात्रै हो। हो, यो निकै विकसित प्रविधि हो। तर यसको अर्थ मानवताको आफ्नै भूमिका समाप्त हुन्छ भन्ने होइन,’ उनले भने।

उनका अनुसार एआईको प्रयोग कसरी गर्ने र यसलाई कुन दिशामा अघि बढाउने भन्ने निर्णय मानिसकै हातमा छ।

‘एआईको उपयोग कसरी गर्ने र यो प्रविधिलाई कुन दिशामा अघि बढाउने भन्ने निर्धारण गर्ने जिम्मेवारी हाम्रै हो,’ उनले थपे।

एआई एजेन्टको बढ्दो प्रयोगले कामको गति र दक्षता बढाउने भए पनि त्यसको सुरक्षा, निगरानी र जवाफदेहितालाई बेवास्ता गर्न नहुने विज्ञहरूको निष्कर्ष छ। प्रविधिलाई नियन्त्रणमा राख्ने स्पष्ट नीति र प्रभावकारी सुरक्षा घेरा निर्माण गर्न सके मात्र एआईको लाभ सुरक्षित रूपमा लिन सकिनेछ। (एजेन्सीबाट)