काठमाडौं। आगोले भौतिक संरचना जलाउन सक्छ, तर मेहनत, विश्वास र आत्मविश्वास जलाउन सक्दैन।
गत वर्षको भदौ २४ गतेको आगजनीबाट ध्वस्त भएको भाटभटेनी सुपर स्टोरको टंगाल आउटलेट सोमबारदेखि पुनः सञ्चालनमा आएको छ। आगोले खरानी बनाएको त्यही ठाउँमा भाटभटेनी फक्रिएर जुर्मुराएको छ, उठेको छ। आज फेरि ग्राहकको चहलपहलले पहिले जसरी नै भरिनु केवल एउटा व्यापारिक प्रतिष्ठानकोपुनरागमन होइन, हार नमान्ने उद्यमशीलताको उदाहरण पनि हो।
संस्थापक मीनबहादुर गुरुङको अनुहारमा देखिएको खुसीले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ- व्यवसायमा जोखिम आउँछन्, क्षति हुन्छ, कठिन समय पनि आउँछ तर त्यसबाट उठेर अघि बढ्ने साहस नै सफल उद्यमको वास्तविक पूँजी हो।
टंगाल फेरि खुलेको छ। यो ढोका केवल भाटभटेनीका लागि खुलेको होइन, ‘क्षति भयो भन्दैमा यात्रा रोकिन्न’ भन्ने विश्वासका लागि पनि खुलेको हो। व्यवसाय गर्न चाहने र गरिरहेका सबैका लागि टंगालको पुनः सञ्चालनले एउटा सरल प्रेरणा दिन्छ- समस्या ठूलो हुन सक्छ, तर पुनः सुरु गर्ने इच्छाशक्ति त्योभन्दा ठूलो हुनुपर्छ
बदलिएको किनमेल संस्कृति
एउटा सानो पसलले कसरी बदल्न थाल्यो नेपाली उपभोक्ताको किनमेल संस्कृतिरु यो एउटा रोचक सफलताको कथा हो भाटभटेनी।
आज काठमाडौं, पोखरा, विराटनगर, बुटवल वा अन्य प्रमुख शहरका धेरै उपभोक्ताका लागि एउटै छानामुनि दैनिक उपभोग्य सामग्रीदेखि विद्युतीय उपकरणसम्म किन्न सकिने सुपरस्टोर सामान्य अनुभव हो। निश्चित मूल्य, बारकोड, ट्रली, कार्ड वा डिजिटल भुक्तानी, गुणस्तर मापदण्ड र व्यवस्थित ग्राहक सेवा आधुनिक खुद्रा व्यापारका परिचित विशेषता बनेका छन्।
तर तीन दशकअघि नेपालको बजार यति व्यवस्थित थिएन।
त्यसबेला अधिकांश नेपालीको किनमेल स्थानीय किराना पसल, परम्परागत बजार र थोक व्यापारीमा निर्भर थियो। पसल सानो हुन्थ्यो, सामान सीमित हुन्थे, मूल्य प्रायः मोलमोलाइबाट निर्धारण हुन्थ्यो र एउटै स्थानमा आवश्यक सबै वस्तु पाइने व्यवस्था विरलै थियो। वस्तु प्रदर्शनभन्दा व्यापारी र ग्राहकबीचको व्यक्तिगतसम्बन्धले व्यापार चल्थ्यो। उपभोक्ताको छनोट पनि सीमित थियो।
यही परिवेशमा नेपालमा आधुनिक खुद्रा व्यापारको अवधारणा विस्तार हुन थाल्यो। त्यो परिवर्तन कुनै एक दिनमा आएको थिएन। राजनीतिक परिवर्तन, आर्थिक उदारीकरण, शहरीकरण, बढ्दो मध्यम वर्ग, आयात व्यापारको विस्तार, सडक सञ्जाल, बैंकिङ प्रणाली र उपभोक्ताको बदलिँदो जीवनशैलीले यसको आधार तयार गरेका थिए।
भाटभटेनी सुपरस्टोरको कथा बुझ्नुअघि नेपालमा आधुनिक खुद्रा व्यापार किन आवश्यक बन्यो भन्ने ऐतिहासिक पृष्ठभूमि बुझ्नु अपरिहार्य छ।
नेपालको परम्परागत खुद्रा व्यापार
नेपालमा खुद्रा व्यापारको इतिहास सयौं वर्ष पुरानो छ।
काठमाडौं उपत्यकामा असन, इन्द्रचोक, मखन, न्युरोड, भोटाहिटी, किलागल, टेकुजस्ता व्यापारिक केन्द्रहरूले लामो समयदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तुको वितरणमा मुख्य भूमिका खेले। उपत्यकाबाहिर प्रत्येक जिल्लामा सदरमुकाम, साप्ताहिक हाटबजार र स्थानीय पसलहरू नै व्यापारका आधार थिए।
यस प्रणालीका केही प्रमुख विशेषता थिएस् साना पारिवारिक पसलको प्रभुत्व, थोक र खुद्रा व्यापारबीच सीमित संरचनात्मक विभाजन, नगद कारोबारको वर्चस्व, वस्तुको सीमित विविधता, स्थानीय सम्बन्ध र विश्वासमा आधारित ग्राहक सेवा।
त्यसबेला उपभोक्ताले ब्रान्डभन्दा पसलेलाई विश्वास गर्थे। मूल्यको पारदर्शिता कम थियो र गुणस्तर परीक्षणको औपचारिक प्रणाली पनि सीमित थियो।
नियन्त्रित अर्थतन्त्रबाट उदारीकरणतर्फ
वि.सं. २०४६ को राजनीतिक परिवर्तनपछि नेपालले आर्थिक उदारीकरणको बाटो समात्यो। निजी क्षेत्रलाई थप अवसर दिने नीति, आयात प्रक्रियामा क्रमिक सहजता, बैंक तथा वित्तीय संस्थाको विस्तार र विदेशी ब्रान्डको प्रवेशले बजारको संरचना परिवर्तन गर्न थाल्यो।
यस परिवर्तनका केही प्रमुख प्रभाव थिएस् शहरी क्षेत्रमा उपभोक्ता वर्गको विस्तार, आयातित उपभोग्य वस्तुको उपलब्धता बढ्नु, प्याकेजिङ र ब्रान्डिङको महत्व बढ्नु, नियमित मूल्य प्रदर्शनको अभ्यास सुरु हुनु र प्रतिस्पर्धात्मक बजारको विकास।
यही समयदेखि ‘किनमेल’ आवश्यकतामात्र नभई ूउपभोक्ता अनुभवू बन्ने प्रक्रियाको सुरुआत भयो।
किन आवश्यक भयो सुपरमार्केट?
नेपालको बढ्दो शहरी मध्यम वर्गसँग समयको मूल्य बढ्दै गइरहेको थियो। एउटै वस्तुका लागि धेरै पसल धाउनुपर्ने अवस्था, पार्किङको अभाव, असमान मूल्य र गुणस्तरबारेको अनिश्चितताले नयाँ व्यापारिक मोडेलको आवश्यकता महसुस गरायो।
आधुनिक सुपरमार्केटले यही समस्याको समाधान प्रस्ताव गर्यो।
यसका मुख्य विशेषताहरू थिए: एउटै स्थानमा हजारौं वस्तु, निश्चित र सार्वजनिक मूल्य, स्व–रोजाइ किनमेल, व्यवस्थित शेल्फ र वर्गीकरण, गुणस्तर र म्यादसम्बन्धी स्पष्ट जानकारी, बिलिङ प्रणालीमार्फत पारदर्शी कारोबार ।
यसले नेपाली उपभोक्ताको व्यवहारमा क्रमिक परिवर्तन ल्यायो। ‘विश्वास’ व्यक्तिगत पसलेबाट संस्थागत ब्रान्डतर्फ सर्न थाल्यो।
परिवर्तनका पाँच आधार
नेपालमा आधुनिक खुद्रा व्यापार विस्तार हुनुका पछाडि पाँच संरचनात्मक कारण देखिन्छन्।
पहिलो, शहरीकरण। काठमाडौं उपत्यकासहित प्रमुख शहरमा जनसंख्या तीव्र रूपमा बढ्यो।
दोस्रो, आयवृद्धि। मध्यम वर्ग विस्तारिँदा सुविधा र गुणस्तरप्रतिको माग पनि बढ्यो।
तेस्रो, बैंकिङ र डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको विस्तार।
चौथो, अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्ड र आयातित वस्तुको बढ्दो उपलब्धता।
पाँचौँ, उपभोक्ताको सोचमा आएको परिवर्तन- किनमेललाई समय, सुविधा र अनुभवसँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति।
आधुनिक खुद्रा व्यापारको अर्थतन्त्र
सुपरमार्केट केवल सामान बेच्ने स्थान होइन।
यसले, अर्थतन्त्रका विभिन्न क्षेत्रमा प्रभाव पार्छ। किसानलाई ठूलो बजार उपलब्ध गराउन सक्छ। स्थानीय उद्योगलाई नयाँ वितरण सञ्जाल दिन सक्छ। कर संकलनलाई औपचारिक बनाउँछ। आपूर्ति शृंखला व्यवस्थित बनाउँछ। उपभोक्तालाई मूल्य तुलना गर्न सहज बनाउँछ। खाद्य सुरक्षा र गुणस्तर मापदण्ड लागू गर्न मद्दत गर्छ।
यसको अर्को पक्ष पनि छ। आधुनिक खुद्रा व्यापारको विस्तारसँगै साना किराना पसल, परम्परागत बजार र स्थानीय व्यापारीमाथि प्रतिस्पर्धात्मक दबाब बढ्न सक्छ। त्यसैले यसको मूल्याङ्कन केवल सफल व्यवसायका रूपमा होइन, व्यापक आर्थिक र सामाजिक प्रभावका आधारमा पनि गरिनुपर्छ।
भाटभटेनीको कथा कुनै एउटा व्यवसायीको सफलता वा एउटा कम्पनीको विस्तारको कथा मात्र होइन। यो नेपालमा उपभोक्ता संस्कृतिको परिवर्तन, निजी क्षेत्रको उदय, शहरीकरण र आर्थिक उदारीकरणसँग जोडिएको इतिहास पनि हो।
यदि आर्थिक उदारीकरणले नीतिगत ढोका नखोलेको भए, यदि शहरी मध्यम वर्ग नबढेको भए, र यदि उपभोक्ताको अपेक्षा नबदलिएको भए, आधुनिक सुपरस्टोरको अवधारणा पनि यति छिटो स्थापित हुने सम्भावना कम थियो।
त्यसैले भाटभटेनीको इतिहास बुझ्न कम्पनीभन्दा पहिले नेपालको बजार कसरी बदलियो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न आवश्यक छ।
