काठमाडौं । लामो समयदेखि सुस्त देखिएको घरजग्गा बजारमा फेरि चहलपहल बढ्न थालेको संकेत देखिएको छ। देशका प्रमुख महानगरपालिकामा घरजग्गा किनबेचको संख्या मात्रै होइन, कारोबार भएको क्षेत्रफल र कुल मूल्यसमेत उल्लेख्य रूपमा बढेपछि बजारमा सुधारको संकेत देखिएको हो।
नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको घरजग्गा कारोबारको प्रवृत्ति तथा वर्तमान स्थिति सम्बन्धी प्रतिवेदनअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रैमासमा अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा देशका प्रमुख महानगरपालिकामा घरजग्गा कारोबार उल्लेख्य बढेको छ।
सबैभन्दा ठूलो उछाल भने राजधानीको काठमाडौं महानगरपालिकामा देखिएको छ। काठमाडौंमा घरजग्गा कारोबारको संख्या अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा १५५.७४ प्रतिशतले बढेको छ।
अर्थात्, काठमाडौंको घरजग्गा बजारमा किनबेचको गतिविधि एकै वर्षमा निकै तीव्र भएको देखिन्छ।
काठमाडौंपछि ललितपुर महानगरपालिकामा १३६.९२ प्रतिशत, पोखरामा १०८.७१ प्रतिशत, भरतपुरमा ६३.०४ प्रतिशत, विराटनगरमा ४७.५९ प्रतिशत र वीरगञ्जमा २९.१९ प्रतिशतले कारोबार संख्या बढेको छ।
यी तथ्यांकले घरजग्गा कारोबार अब राजधानी केन्द्रित मात्रै नरही प्रमुख शहरी क्षेत्रमा समेत फैलिँदै गएको संकेत गर्छन्।
कारोबार मात्र होइन, जमिनको क्षेत्रफल पनि बढ्यो
घरजग्गा बजारमा सुधारको संकेत कारोबार संख्यामा मात्र सीमित छैन। कारोबार भएको घरजग्गाको कुल क्षेत्रफल पनि बढेको छ।
समीक्षा अवधिमा काठमाडौं महानगरपालिकामा कारोबार भएको घरजग्गाको कुल क्षेत्रफल अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा २०८.२२ प्रतिशतले बढेको छ। महानगरपालिकामध्ये क्षेत्रफल वृद्धिको यो सबैभन्दा उच्च दर हो।
वीरगञ्जमा पनि कारोबार भएको क्षेत्रफल १३.३१ प्रतिशतले बढेको छ।
कारोबारको संख्या र क्षेत्रफल दुवै बढ्नुले बजारमा साना–ठूला दुवै प्रकृतिका किनबेच सक्रिय भएको हुनसक्ने देखाउँछ। यद्यपि, यस्तो वृद्धिको कारण बजारको वास्तविक माग बढेको हो वा रोकिएका कारोबार क्रमशः बजारमा फर्किएका हुन् भन्ने प्रश्न भने अझै महत्वपूर्ण छ।
काठमाडौंमा कारोबार रकमको उछाल
घरजग्गा बजारमा देखिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष कारोबारको कुल मूल्य हो।
समीक्षा अवधिमा महानगरपालिकाहरूमा घरजग्गा कारोबारको कुल मूल्य अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा बढेको छ। त्यसमा पनि काठमाडौं सबैभन्दा अगाडि छ।
काठमाडौं महानगरपालिकामा घरजग्गा कारोबारको कुल मूल्य २१७.४० प्रतिशतले बढेको राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनले देखाएको छ।
कारोबार संख्या १५५ प्रतिशतभन्दा बढी र कारोबार मूल्य २१७ प्रतिशतभन्दा बढीले बढ्नुले काठमाडौंको घरजग्गा बजारमा पैसाको चलायमानता पनि बढेको देखाउँछ।
यसले बैंकिङ प्रणालीमा कर्जा प्रवाह, ब्याजदर, उपभोक्ताको क्रयशक्ति तथा घरजग्गाप्रतिको लगानी मनोविज्ञानमा आएको परिवर्तनसँग पनि सम्बन्ध राख्न सक्छ।
उपमहानगरमा पनि बढ्यो कारोबार
घरजग्गाको चहलपहल महानगरपालिकामा मात्रै सीमित छैन। उपमहानगरपालिकामा पनि कारोबार बढेको छ।
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रैमासमा कलैया उपमहानगरपालिका बाहेक सबै उपमहानगरपालिकामा घरजग्गा कारोबारको संख्या बढेको छ।
सबैभन्दा ठूलो वृद्धि धनगढीमा देखिएको छ। त्यहाँ घरजग्गा कारोबारको संख्या अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा ७३.१६ प्रतिशतले बढेको छ।
कलैयामा भने कारोबार संख्या अघिल्लो वर्षको तुलनामा स्थिर रहेको छ।
उपमहानगरपालिकामा कारोबारको क्षेत्रफलतर्फ भने सबै स्थानमा वृद्धि भएको छ। हेटौंडा उपमहानगरपालिकामा कारोबार भएको कुल क्षेत्रफल १०४.१६ प्रतिशतले बढेको छ।
कारोबारको कुल मूल्यतर्फ पनि सबै ११ उपमहानगरपालिकामा वृद्धि भएको छ। हेटौंडामै कुल कारोबार मूल्य १८६.८० प्रतिशतले बढेको छ।
यसले काठमाडौं बाहिरका प्रमुख शहरमा पनि घरजग्गा बजार क्रमशः सक्रिय हुँदै गएको देखाउँछ।
देशभर कस्तो छ अवस्था?
महानगर र उपमहानगरको तथ्यांक उत्साहजनक देखिए पनि समग्र देशको घरजग्गा बजारमा भने सुधारको गति तुलनात्मक रूपमा मध्यम छ।
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रैमासमा देशभर घरजग्गा कारोबारको कुल संख्या अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा १२.२५ प्रतिशतले बढेको छ।
तर अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा कारोबार संख्या वृद्धिदर १४.६५ प्रतिशत थियो। यस अर्थमा कारोबार संख्या बढे पनि वृद्धिको गति भने अघिल्लो वर्षको तुलनामा केही सुस्त देखिन्छ।
लिखत पारितको संख्या पनि समीक्षा अवधिमा १२.२८ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रैमासमा यस्तो वृद्धि १५.४५ प्रतिशत थियो।
तर यहाँ एउटा रोचक परिवर्तन देखिन्छ।
राजीनामा कारोबारमा भने तीव्र वृद्धि
लिखत पारितअन्तर्गतको राजीनामा कारोबार भने अघिल्लो वर्षको तुलनामा निकै तीव्र गतिले बढेको छ।
समीक्षा अवधिमा राजीनामा कारोबारको संख्या २२.८८ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रैमासमा यस्तो कारोबारको वृद्धिदर ८.१५ प्रतिशत मात्रै थियो।
यसले घरजग्गा बजारमा वास्तविक स्वामित्व हस्तान्तरण हुने कारोबारको गति बढेको संकेत गर्छ।
के घरजग्गा बजार फर्किंदै छ?
यी तथ्यांकले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न जन्माएको छ- के नेपालको घरजग्गा बजार फेरि पुरानै गतिमा फर्किन थालेको हो?
अहिले नै यस्तो निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुन सक्छ। किनभने कारोबार बढ्नुका पछाडि ब्याजदरमा आएको परिवर्तन, बैंकिङ प्रणालीमा कर्जा उपलब्धताको अवस्था, लामो समय रोकिएका कारोबार खुल्नु, मूल्यमा आएको समायोजन तथा खरिदकर्ताको मनोविज्ञानलगायत धेरै पक्षले भूमिका खेल्न सक्छन्।
तर एउटा कुरा भने स्पष्ट छ- लामो समयसम्म सुस्त रहेको घरजग्गा कारोबारमा अहिले गतिविधि बढेको छ।
विशेषगरी काठमाडौं, ललितपुर, पोखरा, भरतपुर, विराटनगर र वीरगञ्जजस्ता प्रमुख शहरमा कारोबार संख्या, क्षेत्रफल र कारोबार मूल्यमा आएको वृद्धि बजारका लागि सकारात्मक संकेत हो।
घरजग्गा बजार चलायमान हुनुको अर्थ केवल जग्गा र घर किनबेच बढ्नु मात्र होइन। यसको प्रभाव बैंकिङ कर्जा, निर्माण व्यवसाय, सिमेन्ट, डन्डी, इँटा, फर्निचर, श्रम बजारदेखि स्थानीय सरकारको राजस्वसम्म पुग्छ।
त्यसैले अहिले बढेको घरजग्गा कारोबारलाई केवल ‘जग्गा किनबेच बढ्यो’ भनेर हेर्नुभन्दा अर्थतन्त्रमा बढ्दै गएको समग्र गतिविधिको एउटा संकेतका रूपमा हेर्नुपर्ने हुन्छ।
तर वास्तविक परीक्षा अब सुरु हुन्छ- यो चहलपहल दिगो आर्थिक सुधारको संकेत हो कि केही समयका लागि खुलेको घरजग्गाको झ्याल मात्र?
